October 1, 2025 l Pilipino Mirror
Dumalo ako sa indignation rally noong Setyembre 21 sa Shrine of Mary, Queen of Peace sa may Edsa-Ortigas, hindi bilang isang nagmamasid na akademiko, kundi bilang isang nag-aalalang mamamayan at matanda sa pamilya.
Isinama ko ang aking 87-taong-gulang na ina, ang aking 30-taong-gulang na anak na lalaki, at ang aming 20-taong-gulang na iskolar. Apat na henerasyon, nagkaisa sa iisang desperadong tanong: Bakit tayo muling nabulid sa kalagayang ito?
Habang nagmamaneho kami mga alas-5 ng hapon upang maghanap ng paradahan, ang mga kalsada sa paligid ng EDSA ay punô na ng mga mamamayang nakasuot ng puting damit—ang ilan ay pauwi na, ang iba, tulad namin, ay nagsisimula pa lamang. Dinala ko ang aking pamilya dahil nadama ko ang matinding pangangailangang ipakita ang suporta para sa inisyatiba ng mga tao, katulad ng ipinakita nating determinasyon noong EDSA People Power Revolution noong 1980s. Ito ay isang pangunahing demokratikong karapatan, at isang moral na utos, na ang tinig ng sambayanang Pilipino ay marinig kapag tumututol sa isang tiwaling pamahalaan. Nakakagalit na halos apat na dekada na ang lumipas, matapos ang lahat ng sakripisyo, kailangan nating tumindig muli.
Ang ugat ng isyu ay nananatiling pareho: ang hindi mabusog na kasakiman ng tao, lalo na ng mga taong pinagkakatiwalaan nating mamuno o magsagawa ng serbisyong publiko sa atin.
Nang ako’y isang batang banker noong 1990s, taos-puso akong naniwala na nagtagumpay ang unang People Power sa paglilinis ng ating pamahalaan. Akala ko’y sistematikong winawalis na ang mga tiwaling tao at gawi ng nakaraan. Nagkamali ako. Ang katiwalian, tila, ay hindi umalis; natuto lamang itong umangkop, at gumapang pabalik sa sistema nang may sopistikadong lason. Ngayon, sa taong 2020s, nanaig ito sa isang malaki at nakakapanlumo na paraan.
Malapit na akong mag-60, at labis akong nahihiya na ang pinaghirapang layunin ng makasaysayang kilusan na iyon ay hindi napangalagaan. Maging ang mga taong mas bata pa sa akin ay mabilis na natuto at isinabuhay ang tiwaling mga gawi para mapunan ang kanilang kasakiman. Napilitan tayong harapin ang masakit na tanong: Paano natin gagamutin ang walang katapusang gutom na ito para sa ilegal na yaman?
Sa aking propesyonal na buhay, sinikap naming manatili ng aking business partner sa pagpapatupad ng mabuting pamamahala sa aming kompanya, na nagpapatakbo sa mapanghamong industriya ng pananalapi, power generation, distribution at development. Ito ay isang walang humpay at nakakapagod na pagsubok. Ang pakikitungo sa mga ahensya ng gobyerno ay kadalasang nangangahulugan ng pagharap sa mga entitled na personalidad na itinuturing ang kanilang posisyon hindi bilang pampublikong serbisyo, kundi bilang isang pagkakataon para sa personal na pakinabang.
Natutunan ko sa sarili kong karanasan na kung ang isang kompanya ay hindi magsasagawa ng matatag na mabuting pamamahala, mabilis itong mabibiktima ng mga pressure na ito. Nagdaragdag ito ng malaking “friction cost” o “presyo” sa pagkuha ng mga simpleng permit, pag-apruba, at desisyon. Nakakagulat: Paanong ang isang simpleng empleyado ng gobyerno ay nagkakaroon ng karapatang humingi ng kabayaran na lampas sa kanyang suweldo para lamang gawin ang mga tungkulin na siya namang binabayaran sa kanya?
Ang kahihiyan ay hindi lamang limitado sa mga lingkod-bayan. Ang mga pribadong contractor ay madalas ding kasabwat, nakikibahagi sa tiwaling gawi tulad ng paggamit ng substandard na materyales o paglikha ng lantad na ghost projects para lamang palakihin ang kanilang kita. Hindi lamang ito krimen laban sa gobyerno, kundi isang pagtataksil sa sambayanang Pilipino, na isinasapanganib ang kaligtasan at bisa ng ating imprastraktura. Gusto kong tingnan ang mga indibidwal na ito sa mata at tanungin: Hindi ba ninyo kayang gawin ang isang disente, tapat na trabaho para sa inyong pamilya at sa ating bansa?
Ang mga bunga ng malawakang katiwalian na ito ay umaabot sa labas ng ating bansa. Nakikipagtulungan kami sa mga dayuhang mamumuhunan, at kabilang sa mga kasunduan na dapat naming sundin ay ang pagpapanatili ng graft-free business practice. Nakakahiya na kailangan pa ring isama ng mga dayuhang mamumuhunan ang probisyong ito sa mga kasunduan sa pamumuhunan. Ito ay nagpapahiwatig ng malalim at istrukturang kawalan ng tiwala sa ating mga institusyon.
Ang kawalang-tiwala na ito ay may tiyak at nakapipinsalang kahihinatnan para sa pambansang kaunlaran. Isang balita kamakailan ang nagbigay-diin sa isyu nang magpasya ang South Korea na suspindihin ang isang malaking $28.7 bilyong pautang sa Pilipinas dahil sa kasalukuyang tiwaling kondisyon sa bansa. Hindi lamang ito isang problema sa politika; ito ay pera na sana’y nagpondo sa mahahalagang imprastraktura, edukasyon, at mga proyektong pangkalusugan para sa masa. Ang katiwalian ay hindi lamang isang moral na pagkukulang; ito ay isang direkta at masusukat na balakid sa pambansang pag-unlad at kasaganaan.
Kaya, paano natin aayusin ito bilang isang bansa? Ang solusyon ay dapat magsimula sa isang moral na paggising.
Naniniwala ako na ang pangunahing panimulang punto ay ang pamilya, sinusuportahan ng gabay at paghubog mula sa relihiyon ng isa. Ito ang aking gabay na pilosopiya mula pa noong ako’y nasa kolehiyo—ang patuloy na hanapin ang moral na kuta mula sa aking pananampalataya. Ang paghubog sa konsensya at ang pagsasagawa ng tamang gawa ay panghabambuhay na magkasama. Sa eskuwelahan, tinuturuan tayo ng magagandang moral na pagpapahalaga at pag-uugali na sinusuportahan ng mga birtud mula sa mga banal na kasulatan. Sa katapusan ng linggo, nagdarasal at dumadalo tayo sa misa o mga gawain sa simbahan. Dapat tayong magbigay ng oras sa mga formation circle na nagpapaalala sa atin ng mga tamang pagpapahalaga, na nagbibigay-kakayahan sa ating tumugon nang maayos at lumayo sa katiwalian. Ito ay parang pag-aaral ng self-defense; dapat mong malaman ang moral na drill at maging handa na panindigan ang mabuting pamamahala kapag hinihingi ng sitwasyon.
Higit pa sa personal na moralidad, dapat tayong maglunsad ng sama-samang tugon ng publiko. Ang mga tiwaling tao at gawi ay dapat ipahiya at ibunyag. Ang kahihiyan ay hindi sa whistleblower; ang kahihiyan ay ganap na pag-aari ng nagkasala. Paanong ang isang tao ay kumportable pang makapagpakain ng pamilya mula sa ninakaw na yaman?
Nakakahiya na karamihan, kung hindi man lahat, ng mga nasasangkot sa katiwalian ay edukado. Ang kanilang mga akademikong tagumpay ay malinaw na hindi tinugma ng tamang paghubog ng moral. Dapat tayong lahat ay patuloy na magalit sa mga tiwaling pulitiko at gawi at hayagang ipahiya sila dahil sa mabagal na pag-unlad na kinaharap ng ating bansa sa loob ng mga nakaraang taon.
Ang payo ko sa lahat ay simple: Kung ayaw mong maging tiwali, gabayan ka ng mga banal na kasulatan o katumbas na moral code, aktibong hanapin ang mabuting paghubog, at lumayo sa mga tiwaling tao. Dapat tayong aktibong lumaban sa nakakalason na kultura ng pag-aangkin at kasakiman.
Tama na! Sobra na! Tapos na ang panahon ng kawalang-bahala. Kailangan nating gawin ang higit pa sa pagpoprotesta; kailangan nating usigin. Ang ating nagkakaisang, multi-generational na pagtindig sa Shrine of Mary, Queen of Peace, ay isang malinaw na mensahe sa mga nasa kapangyarihan: Ipakulong ang mga tiwali! Nakasalalay rito ang ating kinabukasan, ang kinabukasan ng ating mga anak, at ang patuloy na dignidad ng ating bansa.
***The views expressed herein are his own and do not necessarily reflect the opinion of his office as well as FINEX. For comments, email carlosrheal@yahoo.com. Photo is from Pinterest.